ICG oo ka digtay xaalada amniga iyo kala guurka Soomaaliya

Warbixin cusub oo ay soo saartay International Crisis Group (ICG) ayaa ka digtay in Soomaaliya ay wajahdo kala-guur weyn oo dhinaca amniga ah, xilli ay soo baxayaan qorshayaal ku saabsan mustaqbalka taageerada caalamiga ah ee howlgalka Midowga Afrika ee Soomaaliya.

ICG ayaa sheegtay in isbeddelka ugu weyn uu la xiriirayo taageerada Qaramada Midoobay ee howlgalka Midowga Afrika, gaar ahaan Xafiiska Taageerada Qaramada Midoobay ee Soomaaliya (UNSOS), kaas oo door muhiim ah ka qaata saadka iyo howlaha farsamo ee ciidamada AUSSOM.

Sida warbixintu xustay, Mareykanka ayaa bishii Luulyo Midowga Afrika ku wargeliyay inuusan taageerayn in UNSOS la kordhiyo wixii ka dambeeya dhammaadka muddada hadda jirta ee Diseembar 2026. Hase yeeshee, bishii Sebtembar ayay diblomaasiyiin Mareykan ah sheegeen in Washington ay tixgelinayso in taageerada la kordhiyo 12 bilood oo kale, taas oo dhinacyada siin karta waqti dheeraad ah oo ay ugu diyaar garoobaan kala-guurka.

ICG waxay sheegtay in AUSSOM uu si weyn ugu tiirsan yahay taageerada UNSOS, gaar ahaan dhinacyada saadka iyo gaarsiinta adeegyada muhiimka ah sida cuntada, biyaha, shidaalka iyo gaadiidka.

Taageeradan ayaa sidoo kale muhiim u ah tobannaan saldhig oo ciidamada howlgalka Midowga Afrika ay ku leeyihiin koonfurta Soomaaliya, taasoo ka dhigan in isbeddel ku yimaada UNSOS uu si toos ah u saameyn karo awoodda AUSSOM ee uu ku sii wadi karo hawlgalladiisa.

Warbixintu waxay xustay in tirada ciidamada AUSSOM ay hoos uga dhacday ku dhowaad 22,000 askari oo ay ahayd bartamihii 2010-meeyadii, iyadoo xilligan lagu qiyaasay ku dhowaad 12,000 askari. Hoos u dhaca tirada ciidamada ayaa kusoo aadaya xilli howlgalka uu sidoo kale wajahayo caqabado dhaqaale.

ICG waxay sheegtay in ciidamada Soomaaliya ay sannadihii ugu dambeeyay sameeyeen horumar dhinaca tababarka iyo dhismaha awoodda, iyadoo in ka badan 10,000 askari lagu tababaray taageero ay bixiyeen dalal ay ka mid yihiin Türkiye, Imaaraadka Carabta iyo Eritrea.

Si kastaba ha ahaatee, warbixintu waxay tilmaantay in ciidamada Soomaaliya aysan weli si buuxda oo degdeg ah ula wareegi karin dhammaan waajibaadka ay hadda hayaan ciidamada AUSSOM.

ICG ayaa tusaale u soo qaadatay howlgalladii ka dhacay qaybo ka mid ah gobolka Shabeellaha Hoose, halkaas oo ciidamada Soomaaliya ay weli u baahnaayeen taageero dibadeed si ay u fuliyaan qaar ka mid ah hawlgallada iyo waajibaadka amni.

Arrintan ayaa muujinaysa caqabadda hortaalla qorshaha ah in mas’uuliyadda amniga si tartiib ah loogu wareejiyo ciidamada Soomaaliyeed, gaar ahaan haddii taageerada caalamiga ah ay hoos u dhacdo muddo gaaban gudaheed.

Warbixintu waxay sidoo kale diiradda saartay khilaafaadka siyaasadeed ee u dhexeeya dowladda Federaalka Soomaaliya iyo qaar ka mid ah dowlad-goboleedyada.

ICG waxay si gaar ah u xustay Puntland iyo Jubaland, iyadoo sheegtay in khilaafaadka noocan ah ay caqabad ku noqon karaan dhismaha ciidan qaran oo mideysan iyo qorshe amni oo ay si wadajir ah u taageeraan dhammaan dhinacyada siyaasadeed.

Sida ay warbixintu tilmaantay, isku-xirnaan la’aanta siyaasadeed waxay adkeyn kartaa in la helo hannaan qaran oo qeexa mas’uuliyadda ciidamada, goobaha ay ka howlgalaan iyo xiriirka u dhexeeya dowladda Federaalka iyo dowlad-goboleedyada.

ICG waxay sidoo kale sheegtay in Soomaaliya ay dhistay heshiisyo amni oo laba geesood ah oo ay la leedahay dalalka deriska ah ee Uganda, Kenya iyo Itoobiya.

Heshiisyadan ayaa suuragal ka dhigi kara in ciidamo ka socda dalalkan ay sii joogaan Soomaaliya xitaa haddii AUSSOM uu hoos u dhaco ama uu mustaqbalka soo afjarmo.

Si kastaba, ICG waxay ka digtay in ku-tiirsanaanta heshiisyo amni oo kala duwan ay u baahan tahay isku-duwid xooggan oo heer qaran ah, si looga fogaado in ciidamada iyo taageerada dibadda ay u kala shaqeeyaan qorshayaal aan isku xirnayn.

Warbixintu waxay sidoo kale tilmaantay doorka sii kordhaya ee Türkiye ee dhismaha ciidamada Soomaaliya.

Türkiye ayaa tababar iyo taageero milatari siinaysay ciidamada Soomaaliya, iyadoo kumannaan askari lagu tababaray iskaashiga labada dal.

Mareykanka ayaa isaguna sii wada taageerada amni ee Soomaaliya, gaar ahaan hawlgallada uu si gaar ah uga fuliyo dalka ee ka dhanka ah Al-Shabaab.

ICG waxay sheegtay in taageerada noocan ah ay weli muhiim u noqon karto Soomaaliya xilli ay isbeddelayaan qaab-dhismeedka iyo joogitaanka ciidamada caalamiga ah.

ICG waxay ka digtay in haddii taageerada UNSOS ay dhammaato iyada oo aan la helin qorshe beddel ah, ay adkaan karto in AUSSOM uu sii wado hawlgalladiisa qaabkii hore.

Warbixintu waxay sheegtay in meelaha qaar ee ay ciidamada AUSSOM ka baxaan ay u nuglaan karaan weerarro ama isku dayo ay Al-Shabaab dib ugu qabsan karto deegaanno ay ciidamada dowladda iyo kuwa caalamiga ah gacanta ku hayaan.

Waxaa tusaale ahaan lagu xusay qaybo ka tirsan Shabeellaha Hoose iyo Shabeellaha Dhexe, halkaas oo qorshaha kala-guurka amni uu u baahan karo taxaddar dheeraad ah.

ICG waxay sidoo kale tilmaantay in magaalooyinka iyo waddooyinka muhiimka ah ay u baahan doonaan qorshe gaar ah oo lagu ilaalinayo, iyadoo ciidamada Soomaaliya iyo ciidamada dalalka heshiisyada amni la leh dowladda Federaalka ay kaalin ka qaadan karaan sugidda amniga.

Ugu dambeyn, International Crisis Group waxay ku talisay in dowladda Soomaaliya iyo saaxiibbadeeda caalamiga ah ay si degdeg ah u diyaariyaan qorshe cusub oo amni ka hor inta aan la gaarin dhammaadka taageerada UNSOS.

Sida ay warbixintu sheegtay, iskaashi ku saleysan heshiisyo laba geesood ah ayaa Soomaaliya siin kara waqti ay ku xoojiso ciidamada qaranka, balse wuxuu sidoo kale leeyahay khatar haddii aan si wanaagsan loo isku dubbaridin.

ICG waxay ka digtay in xiriirrada amni ee kala duwan ay keeni karaan in dalka loo kala qaybiyo aagag saameyn oo kala duwan, haddii aan la helin hannaan qaran oo mideeya ciidamada, qorshayaasha amni iyo taageerada saaxiibbada caalamiga ah.

Warbixintu waxay ku soo gabagabeysay in mustaqbalka fog ee amniga Soomaaliya uu ku xirnaan doono awoodda dowladda Federaalka ay ku dhisto ciidan qaran oo si madax-bannaan u qaadi kara mas’uuliyadda amniga dalka, iyadoo dhinaca kale muhiim ay tahay in la yareeyo khilaafaadka siyaasadeed ee gudaha.

Kala-guurka AUSSOM iyo UNSOS, sida ay ICG tilmaantay, sidaas darteed ma aha oo keliya arrin ku saabsan bixitaanka ama dhimista ciidamada caalamiga ah, balse wuxuu sidoo kale ku saabsan yahay awoodda Soomaaliya ay u leedahay inay dhisto hannaan amni oo mideysan, dhaqaale ahaan la maalgelin karo, isla markaana muddo dheer dalka ka shaqeyn kara.