Ni ubuhe burenganzira amategeko ateganyiriza umuntu ukekwaho icyaha?

Gukekwaho icyaha si uguhamywa icyaha. N’ubwo umuntu yahamagazwa mu bugenzacyaha, agafatwa cyangwa agafungwa by’agateganyo, amategeko akomeza kumurengera. Afite uburenganzira bwo kumenya icyo akekwaho, kunganirwa n’avoka, kudahatirwa kwishinja icyaha no kudafungwa mu buryo bunyuranyije n’amategeko.

Iyo umuntu ahamagajwe n’Urwego rw’Igihugu rw’Ubugenzacyaha (RIB), cyangwa hakamenyekana ko yatawe muri yombi, hari abahita bumva ko yamaze guhamwa n’icyaha. Rimwe na rimwe, n’umuryango we ushobora guhangayika, ukibaza niba azabona umwunganira mu mategeko, niba yemerewe guhamagara abo mu rugo cyangwa niba ashobora kurekurwa iperereza rigikomeje.

Nyamara amategeko y’u Rwanda asobanura uburenganzira umuntu afite kuva atangiye gukekwaho icyaha kugeza igihe urukiko rufatiye umwanzuro ku byo ashinjwa. Dore bimwe mu bibazo abantu bakunze kwibaza n’ibisubizo byabyo.

Itandukaniro ry’umuntu wafashwe akekwaho icyaha n’umunyabyaha

Itegeko Nshinga rya Repubulika y’u Rwanda riteganya ko umuntu afatwa nk’umwere kugeza igihe urukiko rubifitiye ububasha rumuhamije icyaha. Bivuze ko umuntu ashobora gukekwaho icyaha, agakorerwa iperereza, agafungwa by’agateganyo cyangwa akaregwa mu rukiko, ariko ibyo ubwabyo ntibigaragaza ko icyaha cyamuhamye. Ni yo mpamvu abantu bakwiye kwirinda gucira umuntu urubanza rushingiye gusa ku makuru y’uko yatawe muri yombi.

Umuntu ukekwaho icyaha afite uburenganzira bwo kumenyeshwa ibyo akekwaho n’impamvu zatumye akurikiranwa. Mbere yo kwiregura ku byo akekwaho, ni ngombwa ko amenya neza ikibazo ari kubazwaho. Kumenyeshwa icyaha bifasha umuntu gutanga ibisobanuro, kugaragaza ibimenyetso bimushinjura no gusaba ubufasha bw’umwunganizi.

**Igihe nyacyo umuntu ashobora gusaba umwunganizi mu mategeko **

Hari abatekereza ko avoka akenerwa gusa igihe urubanza rwatangiye mu rukiko. Amategeko ateganya uburenganzira bwo kunganirwa no mu gihe cy’iperereza. Umuntu ukekwaho icyaha ashobora gusaba avoka kugira ngo amufashe kumenya uburenganzira bwe, gusobanukirwa ibyo abazwa no gutegura uko yiregura. Afite kandi uburenganzira bwo kuvugana n’umwunganira mu muhezo, mu buryo buteganywa n’amategeko. Gusaba avoka ntibivuga ko umuntu yanze gukorana n’ubugenzacyaha cyangwa ko afite icyo ahisha.

Kuba umuntu adafite amafaranga ntibimukuraho uburenganzira bwo kunganirwa. Amategeko ateganya uburyo ukekwaho icyaha udashoboye kwishakira umwunganizi ashobora gusaba ko afashwa kubona avoka. Ni ngombwa ko umuntu udafite ubushobozi bwo kwishyura avoka abimenyesha inzego zimukurikirana, aho kwemera kubazwa atunganiwe kubera gusa ko nta mafaranga afite.

Uburenganzira bwo kudahatirwa kwishinja icyaha no kumenyesha umuryango

Umuntu ukekwaho icyaha afite uburenganzira bwo kudahatirwa kwishinja icyaha. Ibi bifitanye isano n’uburenganzira bwo guceceka no kwirinda gutanga ibisobanuro bimushinja ku gahato. Nta muntu ukwiye gukubitwa, guterwa ubwoba cyangwa gukorerwa iyicarubozo kugira ngo yemere icyaha.

Ariko gukoresha ubwo burenganzira ntibivuze ko umuntu ashobora kubangamira iperereza cyangwa kwanga kubahiriza izindi nshingano amategeko amuha. Umuntu ushaka kumenya ingaruka z’ibyo avuga cyangwa atavuga ashobora kubanza kugisha inama umwunganizi we.

Itegeko nº 027/2019 ryerekeye imiburanishirize y’imanza z’inshinjabyaha iteganya ko umuntu ufunzwe n’Ubugenzacyaha cyangwa Ubushinjacyaha amenyeshwa impamvu z’ifungwa n’uburenganzira bwe, harimo kubimenyesha umwunganira cyangwa undi muntu yihitiyemo. Uwo muntu ashobora kuba uwo mu muryango, inshuti cyangwa undi yizeye. Ibi bifite akamaro kuko bifasha umuntu wafashwe kubona ubufasha no kumenyesha abo bireba aho aherereye.

Gufata no gufunga umuntu ukekwaho icyaha

Gufata no gufunga umuntu bigomba gukorwa hashingiwe ku mpamvu no ku buryo biteganywa n’amategeko. Hari igihe ntarengwa cy’ifungwa n’inzira zigomba gukurikizwa kugira ngo umuntu akomeze gufungwa cyangwa agezwe imbere y’urukiko. Iyo ibyo bihe cyangwa izo nzira bitubahirijwe, hashobora kuvuka ikibazo cy’ifungwa rinyuranyije n’amategeko. Ni ngombwa kumenya ko gufatwa n’ubugenzacyaha, gufungwa mu gihe cy’iperereza no gufungwa by’agateganyo byemejwe n’urukiko atari ibintu bimwe. Buri cyiciro kigira amategeko akigenga.

Bitewe n’imiterere y’ikibazo n’ibisabwa n’amategeko, umuntu ukekwaho icyaha ashobora kurekurwa iperereza rigikomeje. Gukekwaho icyaha ntibivuga ko umuntu agomba byanze bikunze gukomeza gufungwa kugeza urubanza rurangiye. Hari igihe umuntu ashobora gukurikiranwa ari hanze, cyangwa agasaba kurekurwa by’agateganyo. Iyo ikibazo cy’ifungwa ry’agateganyo kigeze mu rukiko, umucamanza asuzuma impamvu zishingirwaho kugira ngo umuntu afungwe n’uko uburenganzira bwe bwubahirijwe. Umuntu ashobora kandi gukoresha inzira z’ubujurire ziteganywa n’amategeko igihe atishimiye icyemezo cy’ifungwa.

**Ibijyanye no gushyira umukono cyangwa gutera igikumwe ku nyandikomvugo **

Nta muntu ukwiye guhatirwa kwemeza ibisobanuro atumva cyangwa atatanze mu bwisanzure. Mu gihe cy’ibazwa, ni ngombwa ko umuntu asobanukirwa ibibazo abazwa n’ibyanditswe mu nyandikomvugo. Iyo hari ibyo atumva, ashobora gusaba ibisobanuro cyangwa ubufasha bukenewe, harimo ubufasha bw’umusemuzi aho amategeko abiteganya.

Mbere yo gushyira umukono cyangwa gutera igikumwe ku nyandikomvugo umuntu akwiye kuyisoma cyangwa agasaba ko ayisomerwa, akagenzura niba ibyo yavuze ari byo byanditswe. Iyo harimo amakosa, akwiye gusaba ko akosorwa mbere yo kuyemeza.

Uburenganzira bwo kurindwa ihohoterwa no kubona ubuvuzi

Umuntu ntatakaza agaciro ke n’uburenganzira bwe bw’ibanze kubera ko akekwaho icyaha. Agomba kurindwa iyicarubozo, ihohoterwa n’ibindi bikorwa bimutesha agaciro. Iyo arwaye cyangwa afite ikibazo cy’ubuzima, agomba gufashwa kubona ubuvuzi hakurikijwe amategeko n’amabwiriza agenga aho afungiye. Ndetse n’iyo yaba akekwaho icyaha gikomeye, ntibikuraho inshingano zo kurengera ubuzima bwe.

**Uburenganzira bwihariye ku mwana ukekwaho icyaha **

Umwana ukekwaho icyaha akeneye uburinzi bwihariye kubera imyaka ye n’ubushobozi bwe bwo gusobanukirwa ibibazo by’amategeko. Amategeko ateganya uburyo bwihariye bwo kumubaza, kumwunganira no kumuburanisha. Uburenganzira bwe bwo kunganirwa bufite agaciro kihariye, kuko ashobora kutamenya neza ingaruka z’ibyo avuga cyangwa yemera. Intego ni ugushaka ukuri no gutanga ubutabera hatabangamiwe uburenganzira n’imibereho y’umwana.

Iyo uburenganzira bw’ukekwaho icyaha butubahirijwe

Iyo umuntu avuga ko uburenganzira bwe bwarenzweho mu iperereza, ikibazo kigomba gusuzumwa hashingiwe ku mategeko n’ibimenyetso. Urugero, ashobora kuvuga ko yahatiwe kwemera icyaha, ko yabajijwe mu buryo bunyuranyije n’amategeko cyangwa ko yafunzwe igihe kirenze icyemewe. Bitewe n’ikosa ryabaye, hashobora kubaho gutesha agaciro ibimenyetso, kurekura umuntu cyangwa gufata izindi ngamba ziteganywa n’amategeko. Ariko si buri kosa rihita rituma urubanza rwose ruteshwa agaciro. Hagomba kurebwa ubwoko bw’ikosa, ingaruka zaryo n’icyo amategeko ateganya.

Ni yo mpamvu ari ngombwa ko umuntu utekereza ko uburenganzira bwe bwahungabanyijwe abimenyesha umwunganizi we cyangwa urwego rubifitiye ububasha.

Kuki avoka yunganira umuntu ukekwaho icyaha gikomeye?

Hari abibaza impamvu avoka ashobora kunganira umuntu ukekwaho ubwicanyi, ruswa, gufata ku ngufu cyangwa ikindi cyaha gikomeye. Nyamara avoka ntaba yunganira icyaha. Aba yunganira umuntu ufite uburenganzira bwo kuburanishwa mu buryo buboneye. Inshingano ye ni ugufasha ko ibimenyetso bisuzumwa, amategeko yubahirizwa kandi umuntu agahabwa amahirwe yo kwiregura.

Impamvu ni uko n’umuntu wakoze icyaha afite uburenganzira bwo guhanwa hakurikijwe amategeko, aho guhanwa hashingiwe ku marangamutima cyangwa ku bitekerezo by’abaturage.

Kurengera uburenganzira bw’ukekwaho icyaha kandi ntibisobanura kwirengagiza uwakorewe icyaha. Uwakorewe icyaha na we afite uburenganzira bwo gutanga ikirego, kumvwa, kurindwa no gusaba kurenganurwa hakurikijwe amategeko. Ubutabera buboneye bugomba kurinda impande zombi. Gushaka ukuri no kurengera uburenganzira bwa muntu ni ibintu bishoboka kandi bigomba kujyana.

Umusozo

Iyo umuntu ahamagajwe mu bugenzacyaha cyangwa akekwaho icyaha, akwiye kumenya ko afite uburenganzira bwo kumenyeshwa icyo akekwaho, gusaba avoka, kudahatirwa kwishinja icyaha no kubazwa hubahirijwe agaciro ke. Iyo afashwe, afite kandi uburenganzira bwo kumenyeshwa impamvu z’ifungwa no kubimenyesha umwunganira cyangwa undi muntu yihitiyemo. Gukoresha ubwo burenganzira ntibivuga kwanga ubutabera. Ni ugukurikiza uburyo amategeko yashyizeho kugira ngo ubutabera bukorwe neza. Gukekwaho icyaha si uguhamywa icyaha. Kandi kurengera uburenganzira bw’ukekwaho icyaha si ukurengera icyaha, ahubwo ni ukurengera ubutabera.

Icyitonderwa:* Iyi nkuru igamije gusobanurira abantu amategeko muri rusange. Ntabwo isimbura inama y’umunyamategeko ku kibazo cyihariye.*