DF Somalia oo Somaliland ugu baaqday Wadahadal cusub

Wasiirka Gaashaandhigga Dowladda Federaalka Soomaaliya, Axmed Macallin Fiqi, ayaa ku baaqay in dib loo xoojiyo wada-hadallada u dhexeeya Soomaaliya iyo Somaliland, isaga oo sheegay in khilaafaadka siyaasadeed ee labada dhinac aan lagu xallin karin kala fogaansho, eedeymo iyo tallaabooyin sii kala fogeynaya bulshada Soomaaliyeed.

Fiqi ayaa carrabka ku adkeeyay muhiimadda ay leedahay in dib loo furo waddooyinka wada-hadalka, si labada dhinac ay uga wada hadlaan tabashooyinka muddo dheer soo jiray, loona helo xal siyaasadeed oo wax ka qabta khilaafaadka la xiriira midnimada, awood-qaybsiga iyo mustaqbalka xiriirkooda.

Wasiirka ayaa sheegay in dadka ku nool Soomaaliya iyo Somaliland ay wadaagaan caqabado badan oo dhaqaale iyo bulsho, kuwaas oo ay ka mid yihiin shaqo la’aanta, saboolnimada, tahriibka iyo baahida loo qabo horumarinta adeegyada bulshada. Waxa uu xusay in arrimahaasi ay u baahan yihiin iskaashi iyo dadaallo wadajir ah, halkii khilaafka siyaasadeed uu sii adkeyn lahaa xaaladaha nololeed ee dadka.

Wasiirka Gaashaandhigga ayaa sidoo kale ka hadlay dhibaatadii iyo dhaawacyadii ay reebtay dowladdii milatariga ahayd ee Soomaaliya, gaar ahaan tacaddiyadii ka dhacay gobollada waqooyi dhammaadkii toddobaatanaadkii iyo siddeetamaadkii.

Fiqi ayaa sheegay in aan la iska indho tiri karin dhacdooyinkaas taariikhiga ah, balse uu muhiim yahay in si dhab ah looga wada hadlo, si loo fahmo tabashooyinka jira, loona helo hannaan lagu dhisayo kalsooni iyo is-afgarad.

Waxa uu ku dooday in mas’uuliyiinta maanta hoggaamisa Soomaaliya aanay dhammaantood ka tirsanaan dowladdii milatariga ahayd, isaga oo tusaale u soo qaatay siyaasiyiin ay ka mid yihiin Muuse Biixi Cabdi iyo Maxamed Ibraahim Cigaal oo uu sheegay inay qayb ka ahaayeen nidaamkii xilligaas jiray.

Hadalkan ayaa taabanaya mid ka mid ah qodobbada ugu xasaasisan ee wada-hadallada Soomaaliya iyo Somaliland, maadaama xusuusta tacaddiyadii hore ay weli saamayn ku leedahay aragtida siyaasadeed ee qaybo ka mid ah bulshada Somaliland.

Dhinaca kale, dib-u-heshiisiin dhab ah waxay u baahan tahay in la aqoonsado dhibaatadii dhacday, la dhageysto tabashooyinka dadka ay waxyeelladu gaartay, isla markaana la helo hannaan lagu wajaho dhaxalka taariikhiga ah.

Fiqi ayaa ku baaqay in arrimahaasi aanay noqon caqabad hor istaagta wada-hadalka, balse loo beddelo qodobo miiska la soo saaro oo laga raadiyo xal waara.

Wasiirka ayaa sheegay in kala fogaanshaha siyaasadeed ee Soomaaliya iyo Somaliland uu saamayn ku yeelan karo mustaqbalka jiilka cusub, gaar ahaan dhallinyarada wajahaya shaqo la’aanta iyo fursado dhaqaale oo kooban.

Waxa uu tusaale u soo qaatay dhallinyarada ka soo baxda jaamacadaha Hargeysa, Muqdisho, Boosaaso iyo Garoowe, isaga oo sheegay in inkasta oo ay ku kala nool yihiin deegaanno kala duwan, haddana ay wajahayaan caqabado isku dhow oo u baahan in wax laga qabto.

Fiqi ayaa xusay in shaqo la’aanta iyo fursad la’aanta dhaqaale ay dhallinyaro badan ku riixaan inay raadiyaan nolol ka wanaagsan tan ay ku nool yihiin, taas oo qaarkood ku kallifta inay galaan safarro tahriib ah oo halis ku ah noloshooda.

Wasiirka ayaa ka digay khatarta ay dhallinyaradu ugu jiraan inay gacanta u galaan dadka wax tahriibiya, kuwaas oo ka faa’iideysta duruufaha dhaqaale iyo rajo la’aanta dhalinyarada.

Waxa uu ku baaqay in mudnaan la siiyo abuurista shaqooyin, horumarinta xirfadaha dhallinyarada iyo ballaarinta fursadaha dhaqaale, si ay dalkooda uga helaan nolol iyo mustaqbal wanaagsan.

Sida uu hadalkiisa ku muujiyay, iskaashiga iyo wada-hadalku waxay fursad u abuuri karaan in si wadajir ah wax looga qabto caqabadahaas, iyadoo la eegayo danaha guud ee bulshada Soomaaliyeed.

Fiqi ayaa sidoo kale soo hadal qaaday wada-hadalladii hore ee dhexmaray Soomaaliya iyo Somaliland, gaar ahaan kuwii dhacay xilligii madaxweynihii hore ee Somaliland, Axmed Maxamed Maxamuud Siilaanyo.

Wasiirka ayaa ku dooday in wada-hadalladaasi ay abuureen fursado lagu xoojinayay is-fahamka labada dhinac, isla markaana ay horseedeen tixgelin gaar ah oo la xiriirta arrimaha Somaliland iyo gargaarka loo qoondeeyo.

Wada-hadallada Soomaaliya iyo Somaliland ayaa sannado kala duwan ka dhacay meelo ay ka mid yihiin Jabuuti, London iyo Turkiga, waxaana ajandayaashooda ka mid ahaa arrimaha siyaasadda, amniga, dhaqaalaha iyo xiriirka labada dhinac.

Hase yeeshee, wada-hadalladaasi ma aysan horseedin heshiis kama dambays ah oo lagu xalliyo khilaafka aasaasiga ah ee ku saabsan midnimada Soomaaliya iyo gooni-isu-taagga Somaliland.

Fiqi ayaa sheegay in dib u bilaabidda wada-hadalladu ay suuragelin karto in dib loo eego arrimo badan oo labada dhinac ka dhexeeya, isla markaana la abuuro hannaan lagu wajaho tabashooyinka jira.

Wasiirka Gaashaandhigga ayaa tilmaamay in wada-hadalku aanu ku koobnaan oo keliya muranka siyaasadeed, balse uu sidoo kale muhiim u yahay arrimaha nolol maalmeedka dadka, isu-socodka bulshada iyo iskaashiga dhaqaale.

Waxa uu xusay in labada dhinac ay ka wada xaajoon karaan arrimaha socdaalka, fududeynta isu-socodka dadka, horumarinta ganacsiga iyo sida looga faa’iideysan karo fursadaha dhaqaale ee jira.

Sidoo kale, wuxuu soo hadal qaaday deeqaha caalamiga ah ee magaca Soomaaliya lagu bixiyo, isaga oo ku dooday in wada-hadalku gacan ka geysan karo in la helo is-afgarad ku saabsan arrimaha horumarinta iyo gargaarka.

Arrimahan ayaa muhiim u ah bulshooyinka labada dhinac, maadaama ganacsiga, isu-socodka dadka iyo xiriirrada qoysasku ay ka mid yihiin waxyaabaha ay saamayn karaan khilaafaadka siyaasadeed iyo xayiraadaha ka dhasha.

Si kastaba ha ahaatee, heshiis kasta oo arrimahaas ku saabsan wuxuu u baahan yahay wadahadal rasmi ah, qeexidda danaha labada dhinac iyo hannaan lagu fuliyo qodobada lagu heshiiyo.

Ugu dambayn, Axmed Macallin Fiqi ayaa baaq u diray odayaasha dhaqanka, waxgaradka iyo qaybaha kala duwan ee bulshada Soomaaliyeed, isaga oo ku boorriyay inay ka shaqeeyaan isu-soo-dhoweynta bulshada iyo yaraynta kala fogaanshaha.

Wasiirka ayaa sheegay in wada-hadalku yahay waddada lagu gaari karo is-afgarad, laguna wajihi karo tabashooyinka jira, isaga oo xusay in sii socoshada khilaafku aanay xal u ahayn caqabadaha siyaasadeed, dhaqaale iyo bulsho ee labada dhinac ka dhexeeya.

Baaqa Fiqi ayaa imanaya xilli ay weli taagan yihiin kala aragti duwanaanshaha ku saabsan mustaqbalka siyaasadeed ee Somaliland iyo xiriirka ay la leedahay dowladda Federaalka Soomaaliya.

In baaqani horseedi doono dib u bilaabidda wada-hadallo rasmi ah weli ma cadda. Hase yeeshee, arrimaha uu wasiirku soo hadal qaaday waxay muujinayaan qodobbada ay tahay in wax laga qabto haddii la doonayo in la helo hannaan wada-hadal oo diiradda saaraya tabashooyinka taariikhiga ah, danaha bulshada iyo mustaqbalka xiriirka labada dhinac.