Xassan Shiikh oo si kulul uga hadlay faragelinta Imaaraadka ee Somalia

Madaxweynaha Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya, Xasan Sheekh Maxamuud, ayaa sheegay in dhaqdhaqaaq kasta oo dowladda Imaaraadka Carabta ay hadda ka waddo gudaha Soomaaliya uusan haysan sharciyad, kaddib markii dowladda federaalku ay go’aansatay inay baabi’iso heshiisyadii dhinacyada difaaca, amniga iyo iskaashiga ee kala dhexeeyay dowladda Imaaraadka.

Madaxweynaha oo wareysi gaar ah siiyay telefishinka Sky News ayaa sheegay in Soomaaliya iyo Imaaraadka ay hore u lahaayeen heshiisyo rasmi ah oo saldhig u ahaa iskaashiga dhinacyada difaaca iyo amniga, balse heshiisyadaas ay dowladda Soomaaliya si rasmi ah u joojisay. Sidaas darteed, ayuu sheegay, in aanay jirin wax heshiis ah oo hadda Imaaraadka u oggolaanaya inuu hawlo ka fuliyo gudaha dalka.

“Waxaan dhihi karaa waxaan hore u lahayn heshiis difaac iyo amni oo aan la galnay Imaaraadka, balse heshiiskaas waa la baabi’iyay. Sidaas darteed, dhaqdhaqaaq kasta oo Imaaraadku hadda ka wado gudaha Soomaaliya waa sharci-darro,” ayuu yiri Madaxweyne Xasan Sheekh.

Hadalkan ayaa muujinaya mowqifka dowladda federaalka ee ku aaddan joogitaanka iyo hawlaha Imaaraadka ee Soomaaliya, xilli xiriirka diblomaasiyadeed iyo iskaashigii labada dal uu galay marxalad adag, isla markaana ay sii xoogeysanayaan doodaha ku saabsan cidda awoodda u leh inay heshiisyo amni iyo kuwo istiraatiiji ah la gasho dowlado shisheeye.

Khilaafka hadda taagan ayaa si weyn u soo shaac baxay bishii Janaayo 2026, markii dowladda Federaalka Soomaaliya ay ku dhawaaqday inay burisay dhammaan heshiisyadii iyo is-afgaradyadii ay la lahayd dowladda Imaaraadka Carabta.

Go’aankaasi wuxuu taabtay heshiisyo dhowr ah oo la xiriiray iskaashiga amniga, difaaca, tababarka iyo taageerada ciidamada, iyo sidoo kale heshiisyo la xiriiray dekedaha Berbera, Boosaaso iyo Kismaayo.

Dowladda federaalka ayaa tallaabadaas ku tilmaantay mid la xiriirta ilaalinta madax-bannaanida, midnimada dhuleed iyo awoodda dastuuriga ah ee dowladda Soomaaliya. Waxay sheegtay inay heshay xog iyo caddeymo ay ku salaysay go’aankeeda, kuwaas oo ay ku tilmaantay kuwo muujinaya falal ka hor imaanaya madax-bannaanida iyo qarannimada Soomaaliya.

Sida ay dowladda Soomaaliya ku dooday, heshiisyada lala galo dowladaha shisheeye ee saameynaya amniga qaranka, difaaca iyo hantida istiraatiijiga ah waa inay maraan hay’adaha sharciyeysan ee dowladda federaalka, isla markaana ay waafaqaan nidaamka dastuuriga ah ee dalka.

Burinta heshiisyadaas ayaa meesha ka saartay saldhiggii heshiis ee ay Muqdisho ku sheegtay in Imaaraadku ku fulin jiray iskaashiga amni iyo difaac ee Soomaaliya. Madaxweyne Xasan Sheekh ayaa wareysigiisa Sky News mar kale adkeeyay in aan la sii wadi karin hawlo lagu salaynayo heshiisyo ay dowladda federaalku hore u baabi’isay.

Mid ka mid ah qodobada ugu waaweyn ee sababay xumaanshaha xiriirka Muqdisho iyo Abu Dhabi ayaa ah eedeymaha dowladda Soomaaliya ee la xiriira faragelin lagu sameeyay arrimaha gudaha dalka iyo xiriirka Imaaraadka la leeyahay Somaliland.

Dowladda federaalka ayaa ku doodday in tallaabooyin iyo heshiisyo uu Imaaraadku la galay dhinacyo ka tirsan Soomaaliya ay hareer mareen awoodda dowladda dhexe, isla markaana ay abuureen xaalad dhaawici karta midnimada iyo madax-bannaanida qaranka.

Arrinta Somaliland ayaa si gaar ah u xasaasi ah, maadaama dowladda Soomaaliya ay u aragto inay tahay qayb ka mid ah dhulka Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya, isla markaana ay ku adkaysanayso in xiriirrada dowladaha shisheeye ee la xiriira dhulkaas ay waafaqaan mowqifka rasmiga ah ee dowladda federaalka.

Imaaraadka Carabta ayaa muddo dheer dano dhaqaale iyo kuwo istiraatiiji ah ku lahaa Soomaaliya, gaar ahaan dhinacyada dekedaha, ganacsiga, maalgashiga iyo amniga badda. Dekedaha Berbera, Boosaaso iyo Kismaayo ayaa ka mid ahaa goobaha ay ka jireen heshiisyo ama iskaashi la xiriiray shirkado iyo dhinacyo Imaaraadku ku lug lahaa.

Dowladda Soomaaliya ayaa hadda ku adkaysanaysa in xiriirradaas iyo hawlaha la xiriira amniga dalka aan lagu sii wadi karin heshiisyo ay iyadu burisay ama aan haysan oggolaanshaha hay’adaha dowladda federaalka.

Si kastaba, eedeymaha ay Muqdisho u jeedisay Abu Dhabi waa mowqifka dowladda Soomaaliya, mana jirto jawaab rasmi ah oo Imaaraadku ka bixiyay eedeymahaas xilliga go’aanka la shaaciyay, sida ku cad xogta la bixiyay.

Go’aanka dowladda federaalka ee lagu buriyay heshiisyadii Imaaraadka ma uusan helin taageero isku mid ah oo ka timid dhammaan maamullada dalka.

Maamullada Puntland iyo Jubbaland ayaa diiday go’aanka Muqdisho, iyaga oo ku adkaystay in iskaashiga ay la leeyihiin Imaaraadka uu sii socdo. Mowqifkooda ayaa sii muujiyay kala aragti duwanaanshaha siyaasadeed ee u dhexeeya dowladda federaalka iyo qaar ka mid ah dowlad-goboleedyada, gaar ahaan arrimaha la xiriira awoodaha dastuuriga ah, heshiisyada dibadda iyo maamulka kheyraadka dalka.

Puntland iyo Jubbaland waxay muddo kala duwan xiriirro iskaashi ula lahaayeen Imaaraadka, kuwaas oo ay ku jireen dhinacyada amniga, tababarka ciidamada iyo horumarinta dekedaha. Sidaas darteed, go’aanka Muqdisho wuxuu saameyn ku yeeshay xiriirradaas, wuxuuna dhaliyay su’aalo la xiriira sida loo maareynayo heshiisyada ay maamulladaasi hore ula galeen dhinacyada shisheeye.

Khilaafkani wuxuu sidoo kale dib u soo nooleeyay doodda siyaasadeed ee ku saabsan awoodda dowladda federaalka iyo dowlad-goboleedyada marka laga hadlayo heshiisyada caalamiga ah. Dowladda dhexe waxay ku adkaysanaysaa ilaalinta madax-bannaanida qaranka iyo in heshiisyada istiraatiijiga ah ay maraan hay’adaha federaalka, halka maamullada qaar ay difaacayaan iskaashiyadooda iyo heshiisyadii ay hore u galeen.

Hadalkii Madaxweyne Xasan Sheekh ee ahaa in dhaqdhaqaaq kasta oo Imaaraadku ka fuliyo Soomaaliya uu sharci-darro yahay wuxuu si gaar ah u taabanayaa saldhigga sharci ee ay dowladda federaalku ku qiimeyneyso joogitaanka iyo hawlaha Imaaraadka ee dalka.

Mowqifka madaxweynaha wuxuu ka dhigan yahay in Muqdisho aysan aqoonsanayn in heshiisyadii hore ay weli siinayaan Abu Dhabi awood ay ku sii waddo hawlihii lagu heshiiyay, maadaama dowladda Soomaaliya ay sheegtay inay si rasmi ah u burisay heshiisyadaas.

Si kastaba, arrinta sharciyadda heshiisyada, cidda awoodda u leh burintooda iyo saameynta go’aankaasi ku yeelanayo heshiisyada ay maamullada dowlad-goboleedyadu galeen waxay u baahan yihiin in lagu eego xeerarka dalka, nidaamka federaalka iyo heshiisyadii gaarka ahaa ee dhinacyadu kala saxiixdeen. Hadalka madaxweynuhu waa mowqifka dowladda federaalka, balse faahfaahinta sharci ee heshiis kasta waxay ku xirnaan kartaa duruufihiisa iyo qaabkii loo galay.

Xiriirka Soomaaliya iyo Imaaraadka Carabta ayaa muddo dheer ku dhisnaa iskaashi dhinacyo badan leh, oo ay ka mid yihiin ganacsiga, maalgashiga, gargaarka, dekedaha iyo amniga. Sidaas darteed, khilaafka hadda taagan wuxuu saameyn ku yeelan karaa dano dhaqaale iyo kuwo amni oo labada dhinac ka dhexeeyay.

Sidoo kale, xaaladdu waxay abuureysaa caqabado la xiriira mustaqbalka heshiisyada dekedaha, mashaariicda maalgashiga iyo taageeradii amni ee Imaaraadku ka bixin jiray qaybo ka mid ah Soomaaliya.

Dowladda federaalka ayaa u muuqata inay mudnaanta siinayso in dhammaan iskaashiyada shisheeye ee dalka ka socda lagu saleeyo oggolaanshaheeda iyo ilaalinta madax-bannaanida qaranka. Dhanka kale, weli waxaa taagan su’aalo ku saabsan sida loo xallin doono khilaafka ka dhashay heshiisyadii la buriyay iyo xiriirrada ay Imaaraadku la leeyihiin maamullada qaarkood.

Hadalkii ugu dambeeyay ee Madaxweyne Xasan Sheekh uu ka jeediyay Sky News ayaa muujinaya in dowladda Soomaaliya aysan hadda diyaar u ahayn inay aqbasho sii socoshada hawlo ay Imaaraadku ka fulinayo dalka iyadoo aan jirin heshiis ay Muqdisho sharciyad u aqoonsan tahay. Waxaase weli aan caddayn tallaabooyinka xiga ee labada dowladood qaadi doonaan iyo in la heli karo waddo diblomaasiyadeed oo lagu soo celin karo xiriirkii labada dhinac.